جلسه دفاع یک رساله دکترا

پایان نامه ای با عنوان «طراحی و اعتبار یابی الگوی مطلوب برنامه درسی مساله محور در مراکز یادگیری الکترونیکی دانشگاه های دولتی شهر تهران» روز دوشنبه (نهم دی ماه) در دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه علامه طباطبایی توسط آقای عیسی برقی دانشجوی دکتری برنامه ریزی درسی برگزار شد. با توجه به عنوان رساله تیم راهنمایی و داوری این رساله ترکیبی از اساتید رشته برنامه ریزی درسی و تکنولوژی آموزشی بودند. در این جلسه مسائل متعددی مطرح شد که از آن جمله دو نکته زیر برای بنده جالب توجه بود:

اول) بعضی از داوران و اعضای تیم راهنما عنوان این پژوهش را بین رشته ای تلقی می کردند. به عبارت دیگر عنوان می کردند که این موضوع پژوهش بین رشته برنامه ریزی درسی و تکنولوژی آموزشی است. بدون تردید برای قضاوت درباره این موضوع باید ابتدا به حدود و ثغور و گستره هر یک از رشته های برنامه ریزی درسی و تکنولوژی آموزشی نگریست. کدام تعریف، کدام رویکردها و نظریه ها حدود این رشته ها را دقیق مشخص کرده است تا بتوان بعضی از موضوعات را که بین این دو قرار می گیرند، بین رشته ای تلقی کرد.

واقعیت این است که حدود و گستره این دو رشته به قدری به هم متصل و در هم تنیده است که می توان این سوال را مطرح کرد، کدام موضوع که پژوهشگران این دو رشته برای پژوهش انتخاب می کنند، بین رشته ای نیست؟

دوم) ابهام دوم از اینجا شروع شد که یکی از داوران مطرح کرد؛ تفاوت برنامه درسی مساله محور الکترونیکی با غیر الکترونیکی در چیست؟ گرچه این سوال واقعا جدی و دقیق است اما در جلسه دفاع زمان کافی برای طرح و تحلیل این بحث وجود نداشت. محیط یادگیری الکترونیکی به سبب داشتن ویژگی های؛ امکان دسترسی به اطلاعات بیشتر، قابلیت تعاملی، امکانات مشارکتی، شخصی سازی محیط یادگیری، همزمانی و ناهمزمانی و حذف فاصله ها از محیط حضوری متفاوت است. ممکن است در محیط یادگیری حضوری نیز این قابلیتها وجود داشته باشد ولی در محیط الکترونیکی اتکاء به این قابلیت ها بیشتر است. بنابراین برنامه درسی مساله محور الکترونیکی و حضوری از لحاظ مبانی هر دو سازنده گرا و پراگماتیستی باید باشند ولی در طراحی عناصر برنامه درسی مساله محور الکترونیکی شامل اهداف، محتوا، فعالیت ها، منابع، شیوه های تدریس و ارزشیابی می توان از امکانات تعاملی، چندرسانه ای، اطلاعاتی، ارتباطی و شخصی سازی در راستای تدوین برنامه درسی مساله محور بیشتر بهره گرفت. به طور کلی می توان گفت دانشگاه ها بر اساس رسالت ها و ماموریت هایی که جامعه اطلاعاتی برای آنها تعیین می کند باید به سمت برنامه درسی مساله محور حرکت کنند و الزاما دانشگاه جامعه اطلاعاتی دانشگاه مساله محور است و برنامه درسی آن نیز باید مساله محور باشد. دانشگاه ها اعم از حضوری و الکترونیکی(مجازی) باید از امکانات فناورانه برای تسهیل تدارک برنامه درسی مساله محور بهره گیرند. در محیط یادگیری الکترونیکی می توان با توجه به امکانات فناورانه اهداف منعطف و مساله محور تدوین کرد، در تهیه محتوا از امکانات چندرسانه ای، ابررسانه ای و تعاملی بهره گرفت، فعالیت های یادگیری متنوع و مساله محور در نظر گرفت، منابع یادگیری متنوع و چندگانه ای تدارک دید، شیوه های تدریس و روش های ارزشیابی گوناگونی در راستای مساله محور کردن برنامه درسی به کار گرفت.

البته نکته دیگری که در راستای این بحث مطرح می شد، استفاده از امکانات الکترونیکی در محیط های یادگیری حضوری بود. مطابق تقسیم بندی های ارائه شده از شیوه های تلفیق فاوا با برنامه درسی، استفاده از امکانات فناورانه در محیط های کلاسی حضوری با محیط های یادگیری مجازی متفاوت است و در بحث  ها باید بین این دو تمیز قائل شد.

مهارت های مورد نیاز برای دانشجویان مجازی

بدون تردید محیط های یادگیری مجازی به دلیل ماهیت، ویژگی ها و امکانات آن با محیط های حضوری تفاوت دارد. با توجه به این وِیژگی ها دانشجوی مجازی برای بهره مندی بیشتر و بهتر از محیط های مجازی باید دارای مهارت ها و ویزگی هایی باشند که ممکن است این مهارت در محیط های یادگیری حضوری به مانند محیط مجازی از اولویت برخوردار نباشند. مقاله ای با عنوان شناسایی و دسته بندی مهارت های مورد نیاز دانشجوی مجازی از بنده در  دو فصلنامه پژوهش های آموزش و یادگیری به چاپ رسیده و قابل دسترس است

تفکر تربیت گلخانه ای در جامعه اطلاعاتی

نظام مدرسه ای و تربیت رسمی یکی از نمادهای دوران انقلاب صنعتی است که در یک قرن اخیر به نظام تربیتی ایرانیان وارد شده است. ویژگی اصلی این نظام تربیت مدرسه ای موضوع محوری و تاکید بر برخی از ابعادی است که در رشد و تعالی فرد موثر هستند. چنین تفکری به دوران قبل از نظام آموزش رسمی نیز رسوخ کرده و والدین تلاش می کنند تا کودکان را برای حضور موفق در مدرسه آماده سازند. این تلقی ها از تربیت در دوران مدرسه و قبل از آن موجب شده تا کودکان از محیط طبیعی و واقعی تربیت دور شوند.

   منشاء رواج چنین تلقی از تربیت را می توان از جهات فردی و اجتماعی مورد بررسی قرار داد. از جهت فردی والدین و معلمان غالبا در فکر و عمل تلقی درستی از تربیت ندارند و حضور موفق در مدرسه یا کسب نمرات تحصیلی بالا را معادل تربیت صحیح در نظر می گیرند. از جهت اجتماعی نیز عواملی مانند آپارتمان نشینی، اشتغال تمام وقت والدین، رواج بی رویه بازی های دیجیتالی و رقابت های والدین به آن دامن زده است. امروزه در بین نظریه های تربیتی شواهد گوناگونی می توان یافت که ضمن رد این گونه برداشت ها از تربیت، آن را آفت تربیت صحیح برای شهروندان جامعه اطلاعاتی در نظر می گیرند.

از بین این نظریه ها می توان به نظریه  هوش های چندگانه گاردنر، نظریه تلفیق در برنامه درسی مدارس، نظریه تلفیق فاوا با برنامه درسی مدارس موسوم به اسکول پلاس(school+) و نظریه اسلامی جامع نگر اشاره نمود. پیام نظریه هوش های چندگانه در نظام تربیتی این است که نباید هوش آدمی را محدود به هوش منطقی ریاضی دانست و رسالت مدارس و والدین را پرورش آن تلقی کرد. نظریه تلفیق در برنامه درسی بر این نکته تاکید دارد که نظام تربیتی مدرسه ای باید به سوی تربیت طبیعی و واقعی برگردد و از موضوع محوری صرف دست شوید. همچنین مکانیزم های موسوم به اسکول پلاس بر این اندیشه استوار است که در سایه توسعه فاوا(فناوری اطلاعات و ارتباطات)  باید دانش آموزان در داخل و بیرون از مدرسه به طور مستمر در جریان مسائل تربیتی قرار گیرند و تربیت به مدرسه و محیط گلخانه ای آن محدود نگردد. به علاوه در تفکر تربیت اسلامی دائم بر جامع نگری تاکید شده و از تفکر تک بعدی و تربیت تک ساحتی اجتناب شده است.       

 

نگاهی به ویژگی های چند دانشگاه مجازی موفق

 

کتاب «دانشگاه مجازی: رسانه های جدید و نهادهای یادگیری و آموزش عالی» نوشته ویلیام اچ داتون و برایان دی لودر را علیرضا باروتی اردستانی، اعظم مرتضوی و علی ایلخانی پور نادری به فارسی ترجمه کرده  و این کتاب توسط پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم در سال 1388 به چاپ رسیده است. البته عنوان اصلی این کتاب Digital academe است که مترجمان معادل «دانشگاه مجازی» را با توجه به محتوای کتاب برای آن قرار داده اند. در فصول مختلف این کتاب از ویژگی های دنیای فناورانه و تاثیر آن بر آموزش عالی صحبت به میان آمده است. در بعضی فصل ها از  ویژگی های چند دانشگاه مجازی موفق مانند دانشگاه اپن انگلستان، دانشگاه بین المللی جونز و دانشگاه مجازی کاتالان صحبت شده است.

 

 

   

ادامه نوشته

آموزش و پرورش و دولت آینده

این روزها اغلب ایرانی ها موضع کاندیداهای ریاست جمهوری نسبت به پدیده ها و مسائل کلان و خرد را از طریق مناظره ها، مستندهای تلویزیونی و یا از طریق نشریات کاغذی و الکترونیکی پیگیری می کنند. پرداختن به بعد اقتصادی، زمینه های فرهنگی و اخلاقی از موضوعاتی است که در صحبت ها و تبلیغات همه کاندیداها از آن سخن به میان می آید.  

ادامه نوشته

پژوهش مجازی

پژوهش مجازی عنوان کتابی است که دکتر سعیدرضا عاملی آن را در پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم و تحقیقات و فناوری به چاپ رسانده است. در عصری که ابزارها و فناوری های مجازی بخش های عمده ای از زندگی ما را تحت تاثیر قرار داده است، شیوه ها و ابزارهای پژوهش نیز از این فناوری ها تاثیر پذیرفته اند. به نحوی در مواردی فناوری ها پژوهش را تسهیل و در مواردی به دشواری ها و نگرانی های این حوزه افزوده اند.

در این کتاب غالبا به پژوهش هایی پرداخته شده است که جنبه پیمایش دارند و به عبارت دیگر پیمایش های مجازی مد نظر قرار گرفته است. همانطوری که مخاطبان این وبلاگ مستحضرند بنده در کتاب " کاربرد ابزارهای اینترنتی در اموزش و پژوهش" به نحوه استفاده از اینترنت در مراحل مختلف پژوهش پرداخته ام  اما  مباحث این کتاب نیز برایم جالب و آموزنده بود. مواردی از مطالب موکد در این کتاب شامل زیر است:

ویژگی های پژوهش مجازی

1)     بهره وری هزینه ای. هزینه پژوهش یا پیمایش در این شیوه در مقایسه با شیوه سنتی بسیار اندک است.

2)     دمکراتیک تر شدن پژوهش و علم.

3)     سریع بودن پژوهش مجازی

4)     استفاده از چندرسانه ای ها در پیمایش.

5)     مجازی بودن زمان پژوهش(هر زمانی بودن پیمایش)

6)     کوتاه تر شدن فرآیند تحلیل اطلاعات.

7)     کاهش ضعف های اخلاقی پژوهش

8)     قابلیت های متنوع پژوهش مجازی.

9)     مداوم بودن پژوهش.

10) هایپرلینک بودن پژوهش های مجازی

11) توسعه انفجاری فرآیند توزیع پرسشنامه

چالش ها و دشواری های پژوهش برخط

1)     کاهش کیفیت پاسخگویی در صورت طولانی شدن پرسشنامه ها

2)     وقوع مشکلات فنی موجب از بین رفتن اطلاعات می شود

3)      ظهور فونت ها و صفحات به اشکال متفاوت بر روی صفحه رایانه های متفاوت

در ادامه هر یک از این نقدها، پاسخ هایی داده شده است.  به علاوه بخش های بعدی کتاب به ارائه گزارش یک مطالعه موردی می پردازد که به صورت پیمایش مجازی صورت گرفته است.  

سواد فناورانه

یکی از ابعاد تربیت عمومی که امروزه باید در مدارس به آن پرداخته شود، سواد فناورانه است. این مفهوم دربرگیرنده ابعاد و جنبه های گوناگونی است که در جدول زیر ارائه شده است.

ابعاد مهارت های لازم عصر فناوری		استانداردهای لازم برای دوره متوسطه
1	فهم ماهیت فناوری	1	ویژگی ها و دامنه فناوری
		2	مفاهیم اساسی فناوری
		3	درک ارتباط بین فناوری ها و فهم ارتباط آنها با سایر زمینه ها
2	فهم ارتباط فناوری و جامعه	4	درک آثار فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی فناوری
		5	اثر فناوری بر محیط
		6	نقش جامعه در توسعه و استفاده از فناوری
		7	نفوذ فناوری در تاریخ
3	فهم طراحی فناوری	8	درک ویژگی های طراحی
		9	نحوه مهندسی طراحی
		10	درک نقش پژوهش، توسعه، ابداع، نوآوری و نحوه حل مسائل
4	کسب توانایی های مربوط به جهان فناورانه	11	کاربرد فرآیند طراحی
		12	نحوه کاربرد و نگهداری محصولات و سیستم های فناوری
		13	ارزیابی اثر محصول ها و سیستم ها
5	درک فناوری در جهان اطراف	14	فناوری های مربوط به پزشکی
		15	فناوری های مربوط به کشاورزی و بیوتکنولوژی
		16	فناوری های مربوط به انرژی
		17	فناوری های ا رتباطی و اطلاعاتی
		18	فناوری های حمل و نقل
		19	فناوری های صنایع و کارخانجات
		20	فناوری های عمرانی

مقاله مروری

به راستی مقاله مروری امتیاز علمی بالایی دارد یا مقاله میدانی؟

این سوالی است که اغلب در محافل دانشگاهی مطرح می شود و نظرات متفاوتی نسبت به آن وجود دارد.

در شاخص های ارتقاء  به گونه ای عمل شده که غالبا در تفسیر آن مقاله های میدانی به مقاله مروری ترجیح داده می شود. بنابراین از این حیث هیات علمی تمایل بیشتری به چاپ مقاله های میدانی دارند تا مروری.

در محافل دانشجویی هم اغلب مقاله مروری را شبیه به کاری تلقی می کنند که برای کارهای کنفرانسی یا کلاسی مطالب جمع آوری می کنند.

این تلقی های ناصواب موجب شده که برخی از دشواری ها و مزیت های مقاله مروری مورد غفلت واقع شود.

مقاله مروری معمولا با رسالت های متفاوت نگاشته می شوند و هدف آن توسعه افق های علمی، به چالش کشیدن رویه های معمول و  نقد آنهاست. از این رو آنها معمولا بسترساز پژوهش های میدانی هستند. بنابراین افرادی می توانند مقاله مروری تهیه کنند که از تسلط علمی خوبی نسبت به موضوع برخوردار باشند. 

نکته دیگر در مورد روش شناسی این مقاله هاست. اینگونه مقاله ها روش شناسی پژوهشی روتین ندارند و پژوهشگر برای متقاعد کردن مخاطب یا تدارک منطق برای کار خود به تلاش، تسلط علمی و تحلیل عمیق تر نیاز دارد.

بنابراین به سادگی نمی توان در مقایسه مقاله های مروری با میدانی به ارجح بودن مقاله میدانی رای داد.

فرهنگ یادگیری

نشریه علمی- پژوهشی "راهبرد فرهنگ" که توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی چاپ می شودُ یکی از شماره های سال ۹۱ را به ارتباط بین فرهنگ و آموزش اختصاص داده است.

بحث فرهنگ یادگیری مقوله جدیدی است که اخیرا مورد توجه صاحب نظران آموزشی قرار گرفته است. در این شماره مقالاتی در ارتباط با مقوله فرهنگ و تاثیر آن بر آموزش و برنامه درسی تهیه شده و بنده هم مقاله ای با عنوان " محیط های یادگیری مجازی امکانی برای بهبود فرهنگ یادگیری" در این ویژه نامه ارائه کردم  که چکیده آن در ادامه آوررده می شود. به علاوه فهرست مقاله های ارائه شده از این طریق در دسترس است.

فرهنگ یادگیری مفهوم تازه ای است که در دهه های اخیر وارد ادبیات آموزشی شده است. با توجه به این مفهوم کلیه عناصر برنامه درسی، رفتارهای آموزشی معلم و یادگیرنده که در یک محیط یادگیری با یکدیگر تعامل پیدا می کنند، از بستر فرهنگی آن محیط تاثیر می پذیرند. با توسعه فاوا و ظهور جوامع اطلاعاتی مهارت هایی مانند یادگیری مستقل و مادام العمر، یادگیری خودانگیخته، خودرهیاب و کسب مهارت های حل مساله، برنامه ریزی و تصمیم گیری در موقعیت های پیچیده اولویت بیشتری یافته و از اهداف مهم آموزش و پرورش سطوح مختلف تلقی می شوند. از طرفی فرهنگ یادگیری در ایران از حیث انفعال یادگیرنده، ضعف تعامل بین یادگیرندگان، معلم محوری، عدم خود انگیختگی یادگیرندگان و پذیرش بدون تحلیل و نقد اطلاعات با اهداف آموزش و پرورش جامعه اطلاعاتی مغایرت دارد. بر این اساس هدف اصلی مقاله حاضر« ارائه برنامه عملیاتی برای اصلاح تدریجی فرهنگ یادگیری به سمت مولفه های مورد نظر جامعه اطلاعاتی توسط معلم از طریق محیط یادگیری مجازی » است.

 این مقاله در چهار بخش تنظیم شده تا به سوال اصلی طرح شده پاسخ دهد. در بخش اول فرهنگ یادگیری و در بخش دوم ویژگی های محیط یادگیری مجازی مورد بحث قرار می گیرد. در بخش سوم اصلاح تدریجی فرهنگ یادگیری از طریق محیط مجازی مطرح می شود و در بخش چهارم با توجه به بخش های قبلی، گام های عملیاتی اصلاح تدریجی فرهنگ یادگیری توسط معلم در محیط یادگیری مجازی مورد بحث قرار می گیرد.

 

کاهش هزینه ها توجیه همه پسند برای استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات

 

فناوری اطلاعات و ارتباطات(فاوا) دارای مزیت هایی است که بسته به نوع خدماتی که در بستر آن به کار گرفته می شود، مدیران و مجریان به تناسب از آن بهره می گیرند. این فناوری ها امروزه در تمام ابعاد نظیر امور خدماتی، اداری، بانکی، آموزشی و غیره به کارگرفته می شوند و بسته به بستر مورد استفاده می توان به برخی از مزیت های آنها نظیر:  غلبه بر بعد مسافت، کاهش هزینه ها، دسترسی هر زمانی و بهبود کیفیت اشاره کرد. در بین این مزیت ها  گویا مساله کاهش هزینه مقوله مقبول و توجیه پذیرتر از سایر موارد در بین مدیران و دست اندرکاران به شمار می رود.   

 - اخیرا  دست اندرکاران  و مدیران دانشگاه پیام نور تصمیم گرفته اند تا با به کارگیری رایانه در امتحانات پایان ترم، بخش زیادی در هزینه ها صرفه جویی کنند. این اقدام که به صورت آزمایشی در تعدادی از واحدها و مراکز پیام نور عملی شده ، اقدام ارزشمندی است. به گفته مسئولین این اقدام در سال های اول هزینه ها را به نصف و در ادامه تا به یک چهارم می تواند کاهش دهد. البته شرایط دانشگاه پیام نور با توجه به متمرکز بودن سیستم آموزشی بسیار مهیاتر از سایر دانشگاه هاست اما به نظر می رسد دانشگاه های دیگر هم می توانند به تناسب وضعیت از این اقدام ایده عملی بگیرند.

- گویا قرار است سازمان سنجش هم به تدریج استفاده از رایانه یا ابزارهای الکترونیکی قابل حمل را در برگزاری آزمون کنکور اجرا سازد. این تصمیم هم غالبا با توجه به مصرف بالای کاغذ در آزمون کنکور سراسری توجیه می شود.

- اخیرا در دانشگاه بوعلی سینا در جلسه ای حضور داشتیم که درباره استفاده از سیستم های ویدئو کنفرانس

برای بهره گیری از اساتید در جلسات دفاع، بحث  و راهکارهایی داده شد. با استفاده از فناوری می توان از استادان به نام در رشته های مختلف از سراسر ایران و حتی جهان برای مشارکت در جلسات دفاع از پایان نامه های دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا و برگزاری سخنرانی های علمی بهره گرفت. البته شکل های مختلف استفاده از ویدئو کنفرانس دارای هزینه ها متفاوت می باشد و حتی برخی از آنها را می توان به کار گرفت که هیچ هزینه ای نداشته باشد.

طبیعتا کاهش هزینه ها تنها یکی از مزیت های استفاده از فاواست. در نظر بگیرید استادی که برای داوری یا سخنرانی به یک دانشگاه دعوت می شود، برای حضور مشقت های سفر و ناهماهنگی های مختلف را متحمل می شود و به علاوه اینکه هزینه های مضاعفی هم برای دانشگاه دعوت کننده ایجاد می شود که پس از تجربه  این دشواری ها غالبا در دفعات بعدی قید اینگونه حضورها و دعوت ها زده می شود. در این صورت کیفیت کار چه اندازه آسیب می بیند که استفاده از فناوری می تواند به بهبود وضع کمک کند.

نکته دوم جنبه آموزشی این گونه استفاده هاست. شهروندان جامعه اطلاعاتی نمی توانند به این گونه فناوری ها بی تفاوت باشند و ناآگاهانه دست رد به آنها بزنند. بلکه باید با فناوری ها آشنا شوند، تجربه کنند و سپس آگاهانه استفاده یا عدم استفاده از آن را انتخاب کنند.