در نظام آموزشی عالی ایران این دوره ها اساسا آموزش محور است یا پژوهش محور؟ بحث اینکه دوره های تحصیلات تکمیلی باید تا چه اندازه بر پژوهش محوری یا آموزش محوری تاکید کند، چالشی است که نیاز به واکاوی و بررسی دقیق دارد.
در سالهای اخیر اغلب دانشگاه ها برای جلو گیری از طولانی شدن فرآیند تحصیل دانشجویان تحصیلات تکمیلی قوانینی را به اجرا گذاشته اند که دانشجو باید زودتر موضوع پایان نامه را انتخاب و در موعد مقرر شده پژوهش خود را به اتمام برساند.
اما یک سوال از دانشجویان یا همه کسانی که روزگاری دانشجو تحصیلات تکمیلی بوده اند: دانشجو برای انتخاب موضوع چه زمانی باید اقدام کند؟ شاید اولین پاسخ این باشد که:
۱- به روش تحقیق تسلط داشته باشد.
۲- چارچوب و مسائل رشته خود را بشناسد.
معمولا دانشجویان با گذراندن درس روش تحقیق در دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد و ملاحظه چه پایان نامه تا حدودی با مقدمات تنظیم پرپزال و کار پژوهشی آشنا می شوند ولی به نظر بنده گره اصلی موضوع عدم شناخت دقیق چارچوب رشته توسط دانشجویان است و از این روست که برخی از صاحب نظران آموزش عالی از آموزش محور بودن یا برگزاری کلاس ها حداقل به مدت سه ترم دفاع می کنند. این نکته از منظر روانشناسی یادگیری نیز قابل بحث است. در دیدگاه بلوم و گانیه و برخی دیگر از طراحان آموزشی به صراحت به این نکته تاکید شده است.
انتخاب موضوع پژوهشی بر اساس دیدگاه بلوم با سطوح تحلیل و ترکیب و ارزشیابی در ارتباط است و در دیدگاه گانیه نیز حل مساله بالاترین سطح شناختی به حساب می آید. از طرفی اگر کار پژوهشی را از منظر طراحی اموزشی یک موضوع بی ساختار و غیر الگوریتمی بدانیم باید بپذیریم که انتخاب آن به پختگی و شناخت چارچوب رشته بستگی دارد. حال این سوال به ذهن می آید که دانشجوی ترم اول یا دوم کارشناسی ارشد به ویژه در رشته های علوم انسانی تاچه اندازه با چارچوب و مسائل رشته اش آشنایی دارد؟ سوال دیگر اینکه آیا صرف زود دفاع کردن دانشجو و کاهش هزینه های دانشگاه توجیه منطقی برای این کار است؟ آیا نمی توان مکانیزم هایی را در نظر گرفت که دانشجو ضمن آشنایی با چارچوب رشته خود در ترم چهارم از پایان نامه خود دفاع کند؟
به نظر می رسد تصمیم در مورد انتخاب موضوع پایان نامه در ترم یک از لحاظ علمی قابل دفاع نیست و این تصمیم نشان از ساده انگاری و برداشت نا درست مسئولین از این موضوع دارد. برخی ها در توجیه این کار اشاره می کنند که پایان نامه ارشد یک تمرین پژوهشی است. پاسخ بنده به این توجیه این است که آیا نمی توان با تدارک مسائل واقعی تر دانشجو را بهتر تمرین داد؟