پژوهش مجازی عنوان کتابی است که دکتر سعیدرضا عاملی آن را در پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم و تحقیقات و فناوری به چاپ رسانده است. در عصری که ابزارها و فناوری های مجازی بخش های عمده ای از زندگی ما را تحت تاثیر قرار داده است، شیوه ها و ابزارهای پژوهش نیز از این فناوری ها تاثیر پذیرفته اند. به نحوی در مواردی فناوری ها پژوهش را تسهیل و در مواردی به دشواری ها و نگرانی های این حوزه افزوده اند.

در این کتاب غالبا به پژوهش هایی پرداخته شده است که جنبه پیمایش دارند و به عبارت دیگر پیمایش های مجازی مد نظر قرار گرفته است. همانطوری که مخاطبان این وبلاگ مستحضرند بنده در کتاب " کاربرد ابزارهای اینترنتی در اموزش و پژوهش" به نحوه استفاده از اینترنت در مراحل مختلف پژوهش پرداخته ام  اما  مباحث این کتاب نیز برایم جالب و آموزنده بود. مواردی از مطالب موکد در این کتاب شامل زیر است:

ویژگی های پژوهش مجازی

1)     بهره وری هزینه ای. هزینه پژوهش یا پیمایش در این شیوه در مقایسه با شیوه سنتی بسیار اندک است.

2)     دمکراتیک تر شدن پژوهش و علم.

3)     سریع بودن پژوهش مجازی

4)     استفاده از چندرسانه ای ها در پیمایش.

5)     مجازی بودن زمان پژوهش(هر زمانی بودن پیمایش)

6)     کوتاه تر شدن فرآیند تحلیل اطلاعات.

7)     کاهش ضعف های اخلاقی پژوهش

8)     قابلیت های متنوع پژوهش مجازی.

9)     مداوم بودن پژوهش.

10) هایپرلینک بودن پژوهش های مجازی

11) توسعه انفجاری فرآیند توزیع پرسشنامه

چالش ها و دشواری های پژوهش برخط

1)     کاهش کیفیت پاسخگویی در صورت طولانی شدن پرسشنامه ها

2)     وقوع مشکلات فنی موجب از بین رفتن اطلاعات می شود

3)      ظهور فونت ها و صفحات به اشکال متفاوت بر روی صفحه رایانه های متفاوت

در ادامه هر یک از این نقدها، پاسخ هایی داده شده است.  به علاوه بخش های بعدی کتاب به ارائه گزارش یک مطالعه موردی می پردازد که به صورت پیمایش مجازی صورت گرفته است.  

این سوالی است که اغلب در محافل دانشگاهی مطرح می شود و نظرات متفاوتی نسبت به آن وجود دارد.

در شاخص های ارتقاء  به گونه ای عمل شده که غالبا در تفسیر آن مقاله های میدانی به مقاله مروری ترجیح داده می شود. بنابراین از این حیث هیات علمی تمایل بیشتری به چاپ مقاله های میدانی دارند تا مروری.

در محافل دانشجویی هم اغلب مقاله مروری را شبیه به کاری تلقی می کنند که برای کارهای کنفرانسی یا کلاسی مطالب جمع آوری می کنند.

این تلقی های ناصواب موجب شده که برخی از دشواری ها و مزیت های مقاله مروری مورد غفلت واقع شود.

مقاله مروری معمولا با رسالت های متفاوت نگاشته می شوند و هدف آن توسعه افق های علمی، به چالش کشیدن رویه های معمول و  نقد آنهاست. از این رو آنها معمولا بسترساز پژوهش های میدانی هستند. بنابراین افرادی می توانند مقاله مروری تهیه کنند که از تسلط علمی خوبی نسبت به موضوع برخوردار باشند. 

نکته دیگر در مورد روش شناسی این مقاله هاست. اینگونه مقاله ها روش شناسی پژوهشی روتین ندارند و پژوهشگر برای متقاعد کردن مخاطب یا تدارک منطق برای کار خود به تلاش، تسلط علمی و تحلیل عمیق تر نیاز دارد.

بنابراین به سادگی نمی توان در مقایسه مقاله های مروری با میدانی به ارجح بودن مقاله میدانی رای داد.

بحث فرهنگ یادگیری مقوله جدیدی است که اخیرا مورد توجه صاحب نظران آموزشی قرار گرفته است. در این شماره مقالاتی در ارتباط با مقوله فرهنگ و تاثیر آن بر آموزش و برنامه درسی تهیه شده و بنده هم مقاله ای با عنوان " محیط های یادگیری مجازی امکانی برای بهبود فرهنگ یادگیری" در این ویژه نامه ارائه کردم  که چکیده آن در ادامه آوررده می شود. به علاوه فهرست مقاله های ارائه شده از این طریق در دسترس است.

فرهنگ یادگیری مفهوم تازه ای است که در دهه های اخیر وارد ادبیات آموزشی شده است. با توجه به این مفهوم کلیه عناصر برنامه درسی، رفتارهای آموزشی معلم و یادگیرنده که در یک محیط یادگیری با یکدیگر تعامل پیدا می کنند، از بستر فرهنگی آن محیط تاثیر می پذیرند. با توسعه فاوا و ظهور جوامع اطلاعاتی مهارت هایی مانند یادگیری مستقل و مادام العمر، یادگیری خودانگیخته، خودرهیاب و کسب مهارت های حل مساله، برنامه ریزی و تصمیم گیری در موقعیت های پیچیده اولویت بیشتری یافته و از اهداف مهم آموزش و پرورش سطوح مختلف تلقی می شوند. از طرفی فرهنگ یادگیری در ایران از حیث انفعال یادگیرنده، ضعف تعامل بین یادگیرندگان، معلم محوری، عدم خود انگیختگی یادگیرندگان و پذیرش بدون تحلیل و نقد اطلاعات با اهداف آموزش و پرورش جامعه اطلاعاتی مغایرت دارد. بر این اساس هدف اصلی مقاله حاضر« ارائه برنامه عملیاتی برای اصلاح تدریجی فرهنگ یادگیری به سمت مولفه های مورد نظر جامعه اطلاعاتی توسط معلم از طریق محیط یادگیری مجازی » است.

 این مقاله در چهار بخش تنظیم شده تا به سوال اصلی طرح شده پاسخ دهد. در بخش اول فرهنگ یادگیری و در بخش دوم ویژگی های محیط یادگیری مجازی مورد بحث قرار می گیرد. در بخش سوم اصلاح تدریجی فرهنگ یادگیری از طریق محیط مجازی مطرح می شود و در بخش چهارم با توجه به بخش های قبلی، گام های عملیاتی اصلاح تدریجی فرهنگ یادگیری توسط معلم در محیط یادگیری مجازی مورد بحث قرار می گیرد.

فناوری اطلاعات و ارتباطات(فاوا) دارای مزیت هایی است که بسته به نوع خدماتی که در بستر آن به کار گرفته می شود، مدیران و مجریان به تناسب از آن بهره می گیرند. این فناوری ها امروزه در تمام ابعاد نظیر امور خدماتی، اداری، بانکی، آموزشی و غیره به کارگرفته می شوند و بسته به بستر مورد استفاده می توان به برخی از مزیت های آنها نظیر:  غلبه بر بعد مسافت، کاهش هزینه ها، دسترسی هر زمانی و بهبود کیفیت اشاره کرد. در بین این مزیت ها  گویا مساله کاهش هزینه مقوله مقبول و توجیه پذیرتر از سایر موارد در بین مدیران و دست اندرکاران به شمار می رود.   

 - اخیرا  دست اندرکاران  و مدیران دانشگاه پیام نور تصمیم گرفته اند تا با به کارگیری رایانه در امتحانات پایان ترم، بخش زیادی در هزینه ها صرفه جویی کنند. این اقدام که به صورت آزمایشی در تعدادی از واحدها و مراکز پیام نور عملی شده ، اقدام ارزشمندی است. به گفته مسئولین این اقدام در سال های اول هزینه ها را به نصف و در ادامه تا به یک چهارم می تواند کاهش دهد. البته شرایط دانشگاه پیام نور با توجه به متمرکز بودن سیستم آموزشی بسیار مهیاتر از سایر دانشگاه هاست اما به نظر می رسد دانشگاه های دیگر هم می توانند به تناسب وضعیت از این اقدام ایده عملی بگیرند.

- گویا قرار است سازمان سنجش هم به تدریج استفاده از رایانه یا ابزارهای الکترونیکی قابل حمل را در برگزاری آزمون کنکور اجرا سازد. این تصمیم هم غالبا با توجه به مصرف بالای کاغذ در آزمون کنکور سراسری توجیه می شود.

- اخیرا در دانشگاه بوعلی سینا در جلسه ای حضور داشتیم که درباره استفاده از سیستم های ویدئو کنفرانس

برای بهره گیری از اساتید در جلسات دفاع، بحث  و راهکارهایی داده شد. با استفاده از فناوری می توان از استادان به نام در رشته های مختلف از سراسر ایران و حتی جهان برای مشارکت در جلسات دفاع از پایان نامه های دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا و برگزاری سخنرانی های علمی بهره گرفت. البته شکل های مختلف استفاده از ویدئو کنفرانس دارای هزینه ها متفاوت می باشد و حتی برخی از آنها را می توان به کار گرفت که هیچ هزینه ای نداشته باشد.

طبیعتا کاهش هزینه ها تنها یکی از مزیت های استفاده از فاواست. در نظر بگیرید استادی که برای داوری یا سخنرانی به یک دانشگاه دعوت می شود، برای حضور مشقت های سفر و ناهماهنگی های مختلف را متحمل می شود و به علاوه اینکه هزینه های مضاعفی هم برای دانشگاه دعوت کننده ایجاد می شود که پس از تجربه  این دشواری ها غالبا در دفعات بعدی قید اینگونه حضورها و دعوت ها زده می شود. در این صورت کیفیت کار چه اندازه آسیب می بیند که استفاده از فناوری می تواند به بهبود وضع کمک کند.

نکته دوم جنبه آموزشی این گونه استفاده هاست. شهروندان جامعه اطلاعاتی نمی توانند به این گونه فناوری ها بی تفاوت باشند و ناآگاهانه دست رد به آنها بزنند. بلکه باید با فناوری ها آشنا شوند، تجربه کنند و سپس آگاهانه استفاده یا عدم استفاده از آن را انتخاب کنند. 

هر استاد دانشگاه یا معلمی آرزو دارد که با دانشجویان با انگیزه و پرطراوت تعامل داشته باشد، به ویژه اینکه اگر خودش دانش و انگیزه کافی برای کار و تلاش علمی را داشته باشد. مساله ای  که این روزها کمیاب شده است.

سال گذشته اواسط دی ماه نامه ای را بدون اطلاع قبلی از سوی دفتر گسترش وزارت علوم مبنی بر دعوت به همکاری در مسائل دانشگاه های مجازی آن دفتر دریافت کردم. اون روزها خوشحال بودم از اینکه بالاخره یک زمینه تخصصی و در حین حال در رده عالی برای کار و خدمت در حوزه تخصصی ام برایم فراهم شده است. پس از هماهنگی با دانشکده و دانشگاه از اول اسفند ماه 90 در دفتر گسترش وزارتخانه فعالیت را شروع کردم و  اما به تدریج در کنار برخی مشکلات شخصی و اداری که بر این حضور وجود داشت، نکته ای بیشتر دلمشعولم کرده بود. اینکه همیشه احساس می کردم با دو یا سه روز حضور در دانشکده و گروه چندان نمی توانم به نحو دلخواه با دانشجویان در تعامل داشته باشم.  این گونه مسائل مرا از همکاری با وزارتخانه مردد کرد تا اینکه به تدریج به این جمع بندی رسیدم از اول ترم مهر91 دیگر از حضور در وزارتخانه استعفا کنم و در دانشکده باشم. اما قصه این روزهای ما چندان با انتظارات من همسو نبود.

در این اثناء دانشجویانی را می بینم -حتی در سطح تحصیلات تکمیلی- که بی انگیزگی، کم رقمی و بی علاقگی واژه های توصیفگر خصوصیات آنهاست. چه می توان کرد؟ علت این حالت بروز یافته چیست؟ بعضی از دانشجویان نه تنها حضور استاد در دانشکده برایش مهم نیست بلکه با اکراه تمام کلاس و فعالیت های آموزشی خود را پیگیری می کنند.

این مساله موجب شد که در یکی از کلاس ها، ناراحتی خود را از این وضعیت ابراز کنم و بعد متوجه شدم که همکارانم هم از این موضوع دل پری دارند و قضیه را به دانشجویان گوشزد کرده اند. طی روزهای این هفته با همکاران و بعضی از دانشجویان در این باره صحبت کردیم. دلایلی برای این وضعیت مطرح می شود:

1)بعضی از دانشجویان پذیرش زیاد، نبود بازار کار، گسترش تحصیلات تکمیلی، مشکلات شخصی، گاها برنامه ریزی دانشکده و گروه را در این بی انگیزگی دخیل می دانند. در این ارتباط پذیرش زیاد دانشجو و نبود بازار کار بسیار قابل تامل است. در کشور اگر تلاشی هم برای ایجاد کار و بهبود بازار کار صورت می گیرد عمدتا فارغ التحصیل علوم انسانی از آن بهره نمی برد. البته این موضوع که دانش آموخته علوم انسانی باید چه مهارت هایی باشد که در بازار کار حرفی برای گفتن داشته باشد، شاید مساله ای است که باید متناسب با علوم انسانی بدان نگاه شود و نه با نگاه فنی.

  اما واقعا اگر بی انگیزگی دانشجو صرفا از نبود بازار کار است، آیا او سال های گذشته  که تصمیم به ادامه تحصیل در رشته خاص را می گرفت درباره بازار کار آن فکر نکرده بود؟ و امروز این موضوع برایش به قدری مساله شده که حتی حضور در کلاس را هم برایش غیر قابل تحمل کرده است؟

در این ارتباط نکته ای برای دانشجویان عزیز دارم اینکه بی انگیزگی در شرایط فعلی نه تنها مشکلی را حل نمی کند و مشکلاتی را هم می افزاید بلکه اقتضای دوران جوانی هم نیست. می توان با حرکت های علمی با طراوت زمینه های جدیدی را خلاقانه شکافت و متناسب با رشته تحصیلی دست به کارآفرینی زد. اما این مهم با تلاش امیدوارانه حاصل می شود نه با تعطیلی کلاس و درس و پژوهش.

2) همکاران هم مسائلی مانند ورود افراد ضعیف از نظر علمی، نبود شرایط کاری و گاها هم تعاملات نامطلوب بین همکاران را در این موضوع دخیل می دانند.

در انتها پیشنهاد می کنم به دانشجویان گرامی، قبل از تصمیم به ادامه تحصیل در هر رشته ای به دقت درباره آن مطالعه کنند و پس از ورود دیگر حتی ضعف های رشته را هم ببیند، تلاش کنند انگیزه و امید خود را حفظ و تقویت کنند.

کلام آخر

«انتخاب رشته آگاهانه،  ادامه تحصیل عاشقانه»

امروزه در اغلب سامانه های یادگیری امکانی به نام فروم یا تالار گفتگو گنجانده می شود تا دانشجویان مجازی از این طریق با یکدیگر گرد یک میز مجازی به گفتگو بنشینند. در این ارتباط پایان نامه ای با عنوان" بررسی تاثیر تالارهای گفتگو بر کیفیت فرآیند یادگیری دانشجویان" انجام شده است که چکیده آن به قرار زیر است.

تالارهای گفتگو یکی از ابزارهای ارتباطی ناهمزمان در سیستم های یادگیری الکترونیکی هستند که بر اساس مدل اجتماع پژوهشی گریسون و اندرسون، استفاده مناسب از این ابزارها به تقویت مهارت های پژوهشگری، شناختی، اجتماعی و یادگیری موضوعی کمک می کند. بر این اساس هدف کلی پژوهش حاضر بررسی نقش تالارهای گفتگو در بهبود فرآیند یادگیری دانشجویان دانشگاه های الکترونیکی است. جامعه آماری این پژوهش شامل کلیه دانشجویان و مدرسان دانشگاه الکترونیکی مهر البرز است. برای تعیین حجم نمونه از جامعه دانشجویان از روش نمونه گیری طبقه ای نسبتی استفاده شده است که تعداد نمونه انتخاب شده با رعایت ملاحظات 225 نفر برآورد شده است. تعداد مدرسان نیز با استفاده از روش سرشماری 25 نفر به دست آمده است. ابزار جمع آوری اطلاعات در این پژوهش دو پرسشنامه محقق ساخته بوده است که روایی هر دو با استفاده از نظرات ده نفر از متخصصان یادگیری الکترونیکی کشور اصلاح و تایید شده است و پایایی آنها به ترتیب 86/0 و 77/0 برآورد شده است. داده های پرسشنامه ها با استفاده آمار توصیفی، آزمون T برای گروه های مستقل و آزمون خی دو تحلیل شده است.

یافته های این پژوهش نشان می دهد که از نظر دانشجویان، استفاده از تالارهای گفتگو در سامانه مدیریت یادگیری دانشگاه های الکترونیکی ضمن تقویت یادگیری موضوعی، مهارت های سطح بالای شناختی، قابلیت های اجتماعی مانند نحوه برقراری ارتباط با دیگران و مذاکره و مهارت های پژوهشگری و نوشتاری را در دانشجویان تقویت می کند. ولی از نظر مدرسان، تالارهای گفتگو بر رشد مهارت های شناختی، یادگیری موضوعی و صلاحیت های مشارکتی تاثیر ندارند.

 مقاله مستخرج از این پژوهش به زودی در نشریه علمی پژوهشی فناوری اطلاعات به چاپ می رسد.

http://elearningassociation.ir/persian.html

این پیام هشدار خوبی برای والدین است که در استفاده از بازی های رایانه ای و فضای اینترنت فرزندان خود را راهنمایی کنند و تا حد امکان در انتخاب بازی ها، دیدن سایت ها و نحوه استفاده از اینترنت و حتی میزان استفاده از آن به فرزندان کمک کنند. اما نکته مهم این است که برخی از والدین از سواد فناورانه لازم برخوردار نیستند و بنابراین با شنیدن و دیدن این گونه پیام ها به کنترل های غیر منطقی نظیر برداشتن رایانه، قطع اینترنت خانگی و مواردی از این قبیل دست می زنند.

والدین و فرزندان امروزی از دو  نسل متفاوتند. اصطلاحا فرزندان "بومی دیجیتال" و والدین " مهاجرین دیجیتال" هستند که در دو فضای تکنولوژیک متفاوت رشد یافته اند. بنابراین طبیعی است که والدین ضعف هایی در فهم و استفاده از فناوری های جدید نسبت به فرزندان خود داشته باشند. اما بیشتر شدن این شکاف دشواری های دیگری را نیز به میان می آورد که مسولان آموزشی و فرهنگی کشور برای رفع باید دوره های آموزشی گسترده برای والدین پیش بینی و اجرا کنند.